در اواخر دوره تیموریان با روی کار آمدن سلطان حسین بایقرا، هرات به عنوان مرکز علمی و فرهنگی، مامن بسیاری از نویسندگان و عالمان شد. دربار هرات با حضور امیرعلیشیرنوایی، وزیر دانشمند و ادب پرور تیموریان شکوه و عظمت بسیاری یافت.از جمله کسانی که در این دوره باشکوه به عرصه هستی قدم نهاد و آثار ارزشمندی از خود به یادگار گذاشت، مولانا کمال الدین حسین واعظ کاشفی است.این دانشمند پرکار در زمینه های گوناگون تالیفاتی دارد؛ روضه الشهدا یکی از آثار وی است. این کتاب واقعه کربلا را با بیانی ادیبانه و داستانی به تصویر کشیده است.در این مقاله ضمن بازنگری اطلاعات مربوط به احوال و آثار کاشفی، متن روضه الشهدا از نظر ادبی و عناصر داستانی نقد شده، نوآوریها و تازگیهای نثر داستانی آن نشان داده می شود.

هم زمان با بسط اندیشه های صوفیانه در جهان اسلام از قرن هفتم هجری به بعد و نزدیکی تصوف و تشیع به یکدیگر، رویکردهای صوفیانه در مقتل نگاری کربلا به مانند برخی دیگر از مکتوبات دینی و تاریخی وارد شد. این مطلب بامطالعه ی متون مکتوب این دوره و ردیابی شاخصه های اندیشه ی تصوف در این متون قابل بررسی است. در پژوهش حاضر سعی شده با روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر پژوهش کتابخانه ای به این سوال پاسخ داده شود که مقتل روضه الشهدا نگاشته ی حسین واعظ کاشفی قرن دهم هجری به عنوان یکی از مقاتل مهم و مشهور واقعه ی کربلا، از اندیشه های صوفیانه چه تاثیراتی پذیرفته است؟ در پاسخ مدعای این نوشتار این است که روضه الشهدا که به زبان فارسی نگاشته شده و شامل مناقب و مصائب اهل بیت (ع) خصوصا امام حسین (ع) است با توجه به گرایش واعظ کاشفی به طریقت نقشبندی، کاملا متاثر از گفتمان صوفیانه است، به گونه ای که ویژگی های اندیشه ی تصوف در مباحث مختلفی که نویسنده به آن ها اشاره می کند آشکار است. تاثیرپذیری از مقولات صوفیانه حتی باعث برخی تحریفات در روایت واقعه ی کربلا در این کتاب شده است.

این مقاله به بررسی تاریخی روایات ترسیم شده در نقاشی های قهوه خانه ای با موضوع عاشورا می پردازد و طی یک مطالعه تطبیقی، آن ها را با مقتل روضه الشهدا مقایسه می کنددر نقاشی های قهوه خانه ای، شاهد تجمع تعداد زیادی از روایات در یک اثر هستیم؛ که در مورد منشا و چگونگی پیدایش آن ها اطلاع دقیقی در دست نیست و به نظر می رسد که سرمنشا بسیاری از آن ها را می توان در حوادث تاریخی، مرثیه ها و سوگواری ها، مجالس وعظ، تعزیه ها و خرافات یافت.از مهم ترین منابعی که احتمال می رود در ترسیم روایات این نقاشی ها موثر بوده باشد مقاتل (کتاب های تاریخی که به شرح چگونگی حادثه کربلا می پردازند) هستند و از جمله پرآوازه ترین این مقاتل بین مردم، مقتل «روضه الشهدا» اثر «ملاحسین کاشفی» است. نثر بسیار جذاب و آمیخته بودن حوادث با جزئیاتی بیش از یک کتاب تاریخی، باعث رواج و انتشار گسترده این کتاب در اواخر قرن دهم (ه.ق) و پس از آن شد؛ به نحوی که تاثیر بسیار وسیعی روی مراسم وعظ و روضه خوانی و سپس تعزیه ها و نقاشی های مذهبی داشته است و این همه در حالی است که بسیاری از پژوهشگران به صحت و سقم تاریخی روایات آورده شده در این کتاب، انتقادات شدیدی وارد ساخته، بسیاری از آن ها را در زمره تحریفات تاریخی شمرده اند.در این مقاله، تعدادی از نقاشی های «حسن اسماعیل زاده» یکی از مشهورترین نقاشان مکتب قهوه خانه، به عنوان نمونه انتخاب شده و با متن کتاب روضه الشهدا تطبیق داده شده است؛ تا بدین ترتیب میزان وام گیری نقاشی ها از این مقتل مشخص شود. در مرحله بعدی، میزان صحت و سقم تاریخی این روایت بررسی شده و برای این منظور از چند کتاب که به بررسی انحرافات تاریخی، در حادثه عاشورا پرداخته اند و همین طور دو مقتل معتبر، استفاده شده است. در نتیجه این تحقیق، روشن می شود که اگر چه میزان تاثیرپذیری این آثار از روضه الشهدا بالا است؛ اما نقاش از سایر مقاتل و همین طور داستان هایی که بین مردم رواج داشته نیز بهره زیادی برده است. اصالت تاریخی روایات چندان برایش اهمیت نداشته و بیشتر سعی کرده وقایعی را به تصویر بکشد که از لحاظ عاطفی بر روی خودش و مخاطبش تاثیرگذاری بیشتری داشته است.

قیام امام حسین (ع) یکی از رویدادهای مهم تاریخی در سده ی اول هجری می باشد و تاثیر شگرفی در شکل گیری جنبش های آزادی خواه و عدالت طلب در قلمرو اسلامی داشته است. لذا واقعه ی عاشورا همیشه مورد توجه مولفان و نویسندگان در طول سده های گذشته بوده است. یکی از جلوه های رویداد مهم عاشورا، حوادث خارق العاده ای بود که بعد از شهادت امام حسین (ع) پیش آمد. کتاب روضه الشهدا از ملاحسین کاشفی یکی از آثاری است که به واقعه عاشورا پرداخته است. او به حوادث نه گانه و خارق العاده ی طبیعی بعد از عاشورا، در کتاب خود پرداخته است. مسیله ای که اینجا مطرح می گردد میزان صحت و اهمیت این رویدادها است. این پژوهش به روش توصیفی و تحلیلی با تکیه به منابع کتابخانه ای انجام شده است. در این اثر به بررسی اخبار، اسناد و روایاتی پرداخته شده که نویسنده ی روضه الشهداء به عنوان حوادث خارق العاده ذکر کرده تا بتواند روایاتی که به طور متواتر گزارش شده اند و همچنین آن دسته از روایاتی که با اهداف خاصی بیان شده اند را مشخص نماید. یافته های پژوهش نشان از آن دارد که برخی از موارد مندرج در این کتاب، قابل تایید و اختصاص به شیعیان نداشته و در میان اهل سنت نیز حالت فراگیر دارد و از طرفی برخی از روایاتی که در این کتاب گزارش شده، در منابع تاریخی نیامده و از جعلیاتی است که کاشفی در کتاب خود آورده است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید. 

کاشفی از جمله نویسندگانی است که در آثار خود جانب انصاف را رعایت کرده و معمولا منابع و مآخذ علمی خود را معرفی می کند. او حتی آغاز و انجام منقولاتی را که از آثار دیگران برمی گزیند، نشان می دهد. این رویه در زمانه ای که عالمان همعصر او کمتر بدان پایبند بوده اند، امتیازی مهم تلقی می شود. همچنین اعتقاد او به تقریب مذاهب، و اجتناب از موجبات تفرقه که در روزگارش سبب ساز انواع اتهام ها بوده، همچنان موجب برخی ارزیابی های شتابزده شده است. قضاوت در باره روضه الشهدای کاشفی، بر اساس آنچه از دیگران نقل می کند(با ذکر مآخذ)، نمی توان با تعبیر دروغ و جعل ختم شود. کاملا آشکار است که او مدعای خود را از کتاب نورالایمه نقل کرده است. پس دست کم مطلب مربوط به زعفر جنی، جعل او نیست! و او جاعل و سازنده این حکایت نبوده است. در این مقاله اظهار نظر برخی از پژوهشگران در باب اصالت یا ساختگی بودن مطالب و محتوای کتاب روضه الشهدا، نقل شده است.

واقعه عاشورا به سبب جایگاه ویژه آن در تاریخ اسلام، به ویژه تاریخ تشیع، در طول تاریخ مورد عنایت بسیاری از مورخان تاریخ اسلام و مقتل نویسان بوده است؛ اما با گذشت زمان و گسترش مراسم عزاداری و سوگواری، به ویژه از دوره حاکمیت فراگیر دولت شیعی صفویه، به دلایل گوناگون، برداشت های گوناگونی از این واقعه شده و یا بر برخی از برداشت ها تاکید بسیار شده است؛ بر این اساس پژوهش حاضر به مطالعه و جریان شناسی تاریخی مهم ترین و مشهورترین قرائت از واقعه عاشورا، یعنی قرائت سوگوارانه و احساسی - عاطفی از دوران صفویه تا مشروطه پرداخته و پس از ارایه پیشینه این قرائت، به مهم ترین ویژگی های آن می پردازد. در ادامه، زمینه ها و عوامل ترویج این برداشت، مورد بررسی قرار گرفته است.

پس از روی کار آمدن خاندان صفویه و رسمیت یافتن مذهب تشیع در ایران، شیعیان پس از مدت ها به آزادی، ثبات و امنیت دست یافتند. در پرتو امنیتی که به واسطه حکومت شیعی ایجاد شده بود، فرهنگ و هنر رشد و نمو یافت و هنر اسلامی نیز در تمام ابعاد هنری گسترش پیدا کرد. نگارگری و نقاشی مذهبی به خدمت مصور کردن نسخ مربوط به اهل بیت در آمد و در این دوره نسخ مذهبی بسیاری مصور شدند. حدیقه الشهدا نیز نسخه ای بود که در این دوره متعاقب رشد و رونق هنرها مصور شد. این نسخه کتابی درباره شهادت طلبی خاندان حضرت علی (ع) است و از لحاظ سبک، به مکتب بغداد تعلق دارد. از حدیقه الشهدا نسخ بسیاری در موزه های مختلف موجود است. در این مقاله تصاویری از این نسخ انتخاب و با توجه به سبک و ویژگی های نگارگری آن بررسی گردیده است.

نگارنده این مقاله، کی از دانشمندان شیعه امامیه در قرن یازدهم هجری، به نام محمدحسین بن قاریاغدی است. این گفتار، از کتاب خطی «البضاعه المزجاه» او برگرفته شده که شرحی بر روضه کافی اثر ثقه الاسلام کلینی است. از آنجا که 597 حدیث روضه کافی ترتیب موضوعی ندارد، نویسنده در این گفتار، روایات را در ضمن سی موضوع، تقسیم کرده است. به احتمال قوی، این تقسیم موضوعی نسبت به احادیث روضه کافی، فقط در اینجا ارایه شده است.

آنچه در این مقاله ارائه شده معرفی مختصر کتاب روضه العقول، تحریر دیگر مرزبان نامه و اشاره به چند ویژگی سبکی این کتاب است. این ویژگیها در سه بخش فراهم آمده است؛ نکات بلاغی، دستوری و لغوی. اگر چه در هر بخش به مناسبتهای مختلف اشاراتی شده و شواهدی هم ارائه گردیده است، لکن غرض کلی از این مقاله آشنا کردن خوانندگان با بخش سوم این نوشته یعنی کاربرد واژگان مجعول در این کتاب بوده است. نگارنده معتقد است که جعل کلمات در کتاب روضه العقول نسبت به کتب همنوع خود بسیار بیشتر است و این بدان جهت است که نویسنده آن به منظور ایجاد ترصیع و موازنه که این کتاب بر اساس آن تدوین شده، اقدام به این کار کرده است. در پایان مقاله فهرستی از واژه های مجعول و کلماتی که در دیگر آثار و فرهنگها موجود هستند، اما در این کتاب به مفهوم خاص به کار رفته اند، ارائه شده است.